Hai khái niệm này hay bị dùng lẫn nhau, nhưng chúng là hai vấn đề khác nhau về bản chất, nguyên nhân và cách xử lý.
Thuốc giả
Đây là hành vi cố ý: làm nhái sản phẩm, giả mạo nguồn gốc hoặc nhãn mác.
Các dạng có thể gặp:
- Không chứa hoạt chất nào.
- Chứa hoạt chất nhưng không đúng loại.
- Chứa đúng hoạt chất nhưng sai hàm lượng.
- Chứa chất độc hại.
- Bao bì giả mạo của một hãng thật.
Đặc điểm chung: đây là hành vi phạm pháp có chủ đích, không phải sự cố kỹ thuật.
Thuốc không đạt chất lượng
Đây là sản phẩm được sản xuất hợp pháp nhưng không đáp ứng tiêu chuẩn.
Nguyên nhân có thể là:
- Sai sót trong quá trình sản xuất.
- Nguyên liệu không đạt.
- Bảo quản sai trong quá trình phân phối.
- Thuốc bị phân huỷ do để quá lâu hoặc sai điều kiện.
Với nhóm này, hệ thống có cơ chế xử lý: phát hiện qua kiểm nghiệm hoặc báo cáo, rồi thu hồi theo số lô.
Vì sao người dùng không tự phát hiện được
Đây là điểm cốt lõi:
- Thuốc không đủ hàm lượng trông giống hệt thuốc đủ hàm lượng.
- Thuốc bị hỏng do nhiệt thường không đổi màu hay mùi.
- Thuốc giả ngày nay được làm rất giống, kể cả bao bì.
- Người dùng không có cách nào kiểm tra tại nhà.
Hệ quả: toàn bộ sự bảo vệ nằm ở việc mua qua kênh hợp pháp. Đây là lời khuyên quan trọng nhất mà người hành nghề cần lặp lại với công chúng.
Hậu quả
- Bệnh không được điều trị trong khi người bệnh tưởng đang điều trị.
- Bệnh tiến triển nặng hơn.
- Với kháng sinh, góp phần vào kháng thuốc.
- Với một số trường hợp, ngộ độc do chất không mong muốn.
- Mất lòng tin vào thuốc thật.
Điểm đầu tiên nguy hiểm nhất vì nó âm thầm: người bệnh uống đều, tin rằng đang được điều trị, trong khi thực tế thì không.
Những nhóm thuốc hay bị nhắm tới
- Thuốc đắt tiền.
- Thuốc được quảng cáo nhiều.
- Thuốc liên quan tới các vấn đề mà người dùng ngại đi khám.
- Thuốc khan hiếm.
- Sản phẩm bán qua mạng.
Nhóm thứ ba đáng chú ý: người mua vì ngại nên tránh kênh chính thức, và đó chính là chỗ rủi ro cao nhất.
Dấu hiệu cảnh báo
Không đáng tin tuyệt đối, nhưng đáng chú ý:
- Giá rẻ bất thường.
- Bao bì in ấn kém, sai chính tả, màu lệch.
- Không có thông tin nhà sản xuất rõ ràng.
- Số lô hoặc hạn dùng mờ, in lệch.
- Viên thuốc khác hẳn loại trước đó.
- Bán không cần đơn với loại lẽ ra cần đơn.
- Bán qua mạng xã hội, giao hàng tận nơi không hoá đơn.
Cách giảm rủi ro
- Mua ở nhà thuốc có đăng ký.
- Gắn bó với một nơi cố định.
- Lấy hoá đơn.
- Không mua qua mạng xã hội.
- Cẩn thận với hàng xách tay.
- Không mua thuốc giá rẻ bất thường.
- Kiểm tra bao bì và hạn dùng khi nhận.
Khi nghi ngờ
- Đừng dùng tiếp.
- Giữ lại toàn bộ bao bì và hoá đơn.
- Mang tới nhà thuốc hoặc cơ sở y tế hỏi.
- Báo cơ quan chức năng nếu có cơ sở nghi ngờ.
- Nếu đã dùng và thấy bất thường, đi khám và mang theo hộp thuốc.
Việc giữ lại bao bì quan trọng: số lô là thông tin cần thiết để truy xuất.
Về thông báo thu hồi
Khi phát hiện lô không đạt, thuốc được thu hồi theo số lô cụ thể. Điều này cho thấy hệ thống giám sát đang hoạt động, chứ không phải dấu hiệu hệ thống kém.
Với người hành nghề:
- Theo dõi thông báo thu hồi thường xuyên.
- Kiểm tra tồn kho theo số lô.
- Thông báo cho người bệnh đã mua nếu xác định được.
- Xử lý hàng thu hồi theo quy định.
Vai trò của người hành nghề
- Chỉ nhập hàng từ nguồn hợp pháp, có chứng từ.
- Bảo quản đúng điều kiện.
- Kiểm tra khi nhập và khi cấp phát.
- Báo cáo khi phát hiện nghi ngờ.
- Giải thích cho người dân về rủi ro mua hàng trôi nổi.
Điểm cuối là công việc giáo dục cộng đồng mà người ở tuyến cuối làm được tốt nhất.
Khi người bệnh nói thuốc không hiệu quả
Đây là tình huống người hành nghề gặp thường xuyên, và không nên vội kết luận về chất lượng.
Các khả năng cần loại trừ theo thứ tự:
- Người bệnh có uống đều không.
- Có uống đúng cách không — đúng giờ, đúng tương quan với bữa ăn.
- Có dùng thêm gì làm giảm hiệu quả không.
- Có bảo quản đúng không.
- Bệnh có tiến triển không.
- Có đổi sang sản phẩm khác gần đây không.
Chỉ sau khi loại trừ những khả năng trên thì mới đặt câu hỏi về chất lượng sản phẩm.
Nhưng cũng đừng gạt đi ngay: nếu nhiều người cùng phản ánh về một lô, đó là tín hiệu cần báo cáo.
Về thuốc xách tay
Đây là vùng xám phổ biến. Cần nói rõ với người dùng:
- Không rõ điều kiện bảo quản trong vận chuyển.
- Không có chứng từ để truy xuất.
- Không ai chịu trách nhiệm nếu có vấn đề.
- Không nằm trong hệ thống thu hồi nếu lô đó có sự cố.
Điểm cuối ít ai nghĩ tới nhưng đáng kể.
Tóm lại
Thuốc giả là hành vi cố ý, thuốc kém chất lượng là sự cố trong hệ thống hợp pháp — nhưng người dùng không phân biệt được cả hai bằng mắt. Vì vậy toàn bộ sự bảo vệ nằm ở việc mua qua kênh hợp pháp, giữ hoá đơn, và cảnh giác với giá rẻ bất thường. Khi nghi ngờ, hãy giữ lại bao bì vì số lô là thông tin cần để truy xuất.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc giả và thuốc kém chất lượng khác nhau thế nào?
Thuốc giả là hành vi cố ý làm nhái; thuốc kém chất lượng là sản phẩm hợp pháp nhưng không đạt tiêu chuẩn.
Người dùng có nhận biết được không?
Thường là không. Đây là lý do việc mua ở nơi hợp pháp quan trọng tới vậy.
Hậu quả là gì?
Điều trị không hiệu quả, bệnh nặng lên, góp phần vào kháng thuốc, và với một số trường hợp là ngộ độc.
Nên làm gì khi nghi ngờ?
Đừng dùng, giữ lại bao bì, mang tới nhà thuốc hoặc báo cơ quan chức năng.