Ngành dược Việt Nam đang đi về đâu

Sau nhiều thập niên, ngành dược Việt Nam đã đi được một chặng dài. Nhưng những bài toán đặt ra cho giai đoạn tới cũng không nhỏ.

Bài này nhìn lại cả hai mặt — cho người đang học, đang làm, và cho người quan tâm tới hệ thống y tế nói chung.

Những gì đã đạt được

• Hệ thống nhà máy đạt tiêu chuẩn thực hành sản xuất tốt được mở rộng.
• Sản xuất trong nước đáp ứng phần lớn nhu cầu thuốc thông thường.
• Mạng lưới nhà thuốc phủ rộng tới cấp xã ở nhiều nơi.
• Số lượng nhân lực được đào tạo tăng mạnh.
• Khung pháp lý về quản lý dược được hoàn thiện dần.
• Một số doanh nghiệp đã xuất khẩu được.

Điểm thứ ba có ý nghĩa thực tế lớn với người dân: khả năng tiếp cận thuốc cơ bản đã cải thiện đáng kể so với trước.

Những hạn chế còn tồn tại

• Phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu.
• Năng lực nghiên cứu phát triển thuốc mới còn hạn chế.
• Chủ yếu sản xuất generic, ít thuốc có hàm lượng công nghệ cao.
• Phân bố nhân lực không đều.
• Thực thi quy định chưa đồng đều giữa các địa bàn.
• Thuốc không rõ nguồn gốc vẫn lưu hành ngoài chuỗi chính thức.

Hạn chế đầu tiên là rủi ro chiến lược: khi nguồn cung nguyên liệu quốc tế biến động, cả chuỗi sản xuất trong nước bị ảnh hưởng.

Bài toán nguyên liệu

Đây là vấn đề được nói tới nhiều nhưng khó giải:

• Sản xuất nguyên liệu đòi hỏi vốn lớn và công nghệ cao.
• Quy mô thị trường trong nước chưa đủ để có lợi thế chi phí.
• Cạnh tranh với nguồn cung giá rẻ từ các nước lớn.
• Hướng tiềm năng là phát triển nguyên liệu từ dược liệu trong nước.

Hướng cuối cùng là lợi thế riêng của Việt Nam — nguồn dược liệu phong phú, nhưng cần đầu tư nghiêm túc vào chuẩn hoá và nghiên cứu.

Bài toán nghiên cứu phát triển

• Chi phí phát triển một thuốc mới rất lớn và rủi ro cao.
• Cần hệ sinh thái gồm trường, viện, doanh nghiệp.
• Cần nhân lực nghiên cứu được đào tạo bài bản.
• Hướng khả thi hơn là cải tiến dạng bào chế và nghiên cứu dược liệu.

Điểm cuối thực tế hơn nhiều so với tham vọng phát minh thuốc mới hoàn toàn: cải tiến công thức, dạng bào chế và hệ đưa thuốc là hướng vừa sức và có giá trị thật.

Bài toán nhân lực

• Số lượng đào tạo tăng nhanh, đặt ra câu hỏi về chất lượng.
• Phân bố tập trung ở thành thị.
• Vùng xa thiếu người có chuyên môn.
• Cần chính sách thu hút về tuyến cơ sở.

Điểm thứ ba ảnh hưởng trực tiếp tới người dân: nơi thiếu người có chuyên môn cũng là nơi việc bán thuốc không đúng quy định dễ xảy ra nhất.

Những hướng đang phát triển

• Chuyển đổi số trong quản lý thuốc và đơn thuốc điện tử.
• Chuỗi nhà thuốc có hệ thống quản lý chuẩn hoá.
• Dược lâm sàng được chú trọng hơn ở bệnh viện.
• Hoạt động cảnh giác dược được củng cố.
• Phát triển vùng trồng dược liệu theo tiêu chuẩn.

Điểm thứ ba là thay đổi có ý nghĩa nhất về chuyên môn: vai trò của người làm dược trong bệnh viện đang chuyển từ cấp phát sang tham gia điều trị.

Về hội nhập

• Tiêu chuẩn quốc tế được áp dụng ngày càng rộng.
• Cạnh tranh với thuốc nhập khẩu tăng.
• Cơ hội xuất khẩu sang thị trường khu vực.
• Áp lực nâng chuẩn sản xuất.

Áp lực này có mặt tích cực: nó buộc chất lượng phải lên, và người hưởng lợi cuối cùng là người dùng thuốc.

Với người đang học ngành

Trong bối cảnh này, những gì đáng đầu tư:

• Nền chuyên môn vững, đặc biệt dược lý và dược lâm sàng.
• Ngoại ngữ để đọc tài liệu gốc.
• Kỹ năng giao tiếp — ngày càng quan trọng ở mọi vị trí.
• Hiểu biết về dữ liệu và công nghệ.
• Thói quen học liên tục.
• Đạo đức nghề nghiệp vững.

Điểm cuối không phải câu nói cho đẹp: đây là ngành mà lòng tin của cộng đồng là tài sản chung, và mỗi người hành nghề đều góp phần giữ hoặc làm mất nó.

Cảnh giác dược — mảng đang được củng cố

Đây là hệ thống theo dõi phản ứng có hại của thuốc sau khi lưu hành:

• Thử nghiệm lâm sàng không phát hiện hết phản ứng hiếm gặp.
• Báo cáo từ thực tế sử dụng bổ sung cho bức tranh đó.
• Dữ liệu tích luỹ giúp phát hiện tín hiệu sớm.
• Kết quả có thể dẫn tới thay đổi hướng dẫn hoặc thu hồi.

Điểm đầu tiên là lý do hệ thống này cần thiết: một phản ứng xảy ra ở tỷ lệ rất thấp chỉ lộ ra khi thuốc được dùng cho số lượng lớn người.

Vai trò của mỗi người hành nghề

• Báo cáo khi gặp phản ứng nghi ngờ do thuốc.
• Không bỏ qua vì nghĩ "chắc không liên quan".
• Ghi chép đủ thông tin để báo cáo có giá trị.
• Hướng dẫn người bệnh báo lại khi có biểu hiện lạ.

Điểm thứ hai là chỗ hệ thống hay mất dữ liệu: một báo cáo tưởng nhỏ có thể là mảnh ghép của một tín hiệu lớn hơn.

Điều đáng lạc quan

• Nhận thức của người dân về dùng thuốc an toàn đang tăng.
• Thế hệ làm nghề mới được đào tạo tốt hơn.
• Công nghệ giúp kiểm soát chất lượng dễ hơn.
• Vai trò chuyên môn của người làm dược ngày càng được nhìn nhận.

Tóm lại

Ngành dược Việt Nam đã đáp ứng được phần lớn nhu cầu thuốc thông thường và mở rộng khả năng tiếp cận tới người dân. Hạn chế lớn nhất là phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu và năng lực nghiên cứu còn mỏng, trong đó phát triển dược liệu trong nước là lợi thế riêng đáng đầu tư. Thay đổi có ý nghĩa nhất về chuyên môn là vai trò trong bệnh viện đang chuyển từ cấp phát sang tham gia điều trị — và đó là hướng mà người học nên chuẩn bị.

Câu hỏi thường gặp