Thuốc tiêm và dịch truyền: yêu cầu khắt khe hơn hẳn

Khi một thuốc được uống, cơ thể còn nhiều hàng rào: dạ dày, ruột, gan. Nếu có vấn đề nhỏ về chất lượng, các hàng rào này phần nào giảm tác động.

Với thuốc tiêm thì không. Nó vào thẳng, và điều đó thay đổi toàn bộ yêu cầu kỹ thuật.

Yêu cầu vô khuẩn

Đây là khác biệt lớn nhất. Sản phẩm tiêm phải vô khuẩn tuyệt đối — không được có vi sinh vật sống.

Điều này đòi hỏi:

• Sản xuất trong phòng sạch với không khí được lọc và kiểm soát.
• Quy trình ra vào nghiêm ngặt cho nhân viên.
• Tiệt trùng bằng phương pháp phù hợp với từng sản phẩm.
• Kiểm tra vô khuẩn trước khi xuất xưởng.
• Bao bì kín và toàn vẹn.

Chi phí và độ phức tạp của khâu này cao hơn nhiều so với sản xuất thuốc uống.

Không được có tiểu phân lạ

Ngoài vi sinh vật, sản phẩm tiêm còn phải không có các hạt nhỏ lạ.

Lý do rất trực tiếp: hạt đi vào mạch máu có thể gây tắc mạch nhỏ hoặc phản ứng.

Đây là cơ sở của một thói quen thực hành quan trọng: luôn kiểm tra bằng mắt trước khi tiêm — nhìn xem dung dịch có vẩn, có tủa, có đổi màu không.

Nếu thấy bất thường, không dùng.

Các yếu tố kỹ thuật khác

Ngoài vô khuẩn, sản phẩm tiêm còn phải phù hợp với cơ thể về:

• Độ pH — quá chênh gây đau và tổn thương mô.
• Áp suất thẩm thấu — ảnh hưởng tới tế bào máu.
• Không chứa chất gây sốt.

Những yêu cầu này giải thích vì sao không thể tự pha một dung dịch nào đó rồi tiêm.

Vấn đề tương hợp

Trong thực hành bệnh viện, nhiều thuốc được pha vào dịch truyền hoặc dùng chung đường truyền.

Đây là nơi phát sinh vấn đề tương hợp:

• Hai thuốc gặp nhau có thể tạo tủa.
• Một thuốc có thể bị phân huỷ trong dung môi không phù hợp.
• Thay đổi pH khi trộn có thể làm hỏng thuốc.

Vì vậy việc pha và phối hợp phải theo tài liệu hướng dẫn cụ thể, không suy đoán.

Đây cũng là lĩnh vực mà dược sĩ lâm sàng đóng góp trực tiếp: tư vấn về tương hợp và cách pha đúng.

Hạn sau khi pha

Nhiều sản phẩm tiêm được cung cấp ở dạng bột, pha trước khi dùng. Sau khi pha:

• Hạn dùng ngắn hơn rất nhiều so với dạng chưa pha.
• Có thể cần bảo quản lạnh.
• Cần ghi thời điểm pha.

Đây là thông tin phải nắm rõ và ghi lại, vì sai sót ở khâu này khó phát hiện bằng mắt.

Đường tiêm không phải luôn tốt hơn

Có một hiểu nhầm phổ biến trong công chúng: tiêm mạnh hơn, hiệu quả hơn uống.

Thực tế mỗi đường dùng có chỉ định riêng:

• Đường uống tiện, an toàn hơn, tự dùng được tại nhà.
• Đường tiêm dùng khi cần tác dụng nhanh, khi người bệnh không uống được, hoặc khi thuốc không hấp thu qua đường uống.

Và tiêm có rủi ro riêng: nhiễm trùng tại chỗ, phản ứng toàn thân nhanh hơn, tổn thương mô, và phụ thuộc vào kỹ thuật của người thực hiện.

Đây là lý do việc tự tiêm hoặc nhờ người không có chuyên môn tiêm tại nhà là thực hành nguy hiểm — vẫn còn phổ biến ở một số nơi.

Về việc truyền dịch tuỳ tiện

Đây là vấn đề thực tế ở Việt Nam: nhiều người coi truyền dịch là cách bồi bổ khi mệt.

Những điều cần nói rõ:

• Truyền dịch là can thiệp y tế có chỉ định cụ thể.
• Không phải cách bồi bổ.
• Có rủi ro: phản ứng, quá tải dịch, nhiễm trùng.
• Với người có bệnh tim hoặc thận, quá tải dịch nguy hiểm thật.
• Phải do người có chuyên môn thực hiện, tại cơ sở có khả năng xử trí.

Đã có những trường hợp tử vong do phản ứng khi truyền dịch tại cơ sở không đủ điều kiện xử trí.

Bảo quản

Nhiều sản phẩm tiêm có yêu cầu bảo quản chặt chẽ:

• Giữ lạnh trong khoảng nhiệt độ xác định.
• Không để đông đá.
• Tránh ánh sáng với một số loại.
• Theo dõi nhiệt độ liên tục trong kho.

Với các sản phẩm sinh học, yêu cầu còn khắt khe hơn và việc gián đoạn chuỗi lạnh có thể làm mất hoàn toàn tác dụng mà nhìn bề ngoài không thấy gì.

Xử lý vật sắc nhọn

Với người dùng thuốc tiêm tại nhà, việc xử lý kim đã dùng là vấn đề an toàn:

• Không vứt vào rác thường.
• Dùng hộp đựng chuyên dụng hoặc hộp nhựa cứng có nắp.
• Hỏi cơ sở y tế về cách thu gom.

Đây là điều cần dặn rõ khi cấp phát thuốc tiêm cho người dùng tại nhà.

Với sinh viên

Phần thuốc tiêm trong chương trình đáng được chú ý vì:

• Sai sót ở đây có hậu quả nhanh và nặng hơn.
• Kiến thức về tương hợp được dùng hằng ngày trong bệnh viện.
• Đây là lĩnh vực dược sĩ lâm sàng đóng góp rõ rệt.

Tóm lại

Thuốc tiêm vào thẳng cơ thể nên yêu cầu vô khuẩn và độ tinh khiết cao hơn hẳn, và phải phù hợp về pH cùng áp suất thẩm thấu. Trong thực hành, hai điểm quan trọng nhất là kiểm tra bằng mắt trước khi dùng và tra cứu tương hợp trước khi pha trộn. Và cần nói rõ với công chúng: tiêm không phải luôn tốt hơn uống, còn truyền dịch không phải cách bồi bổ.

Câu hỏi thường gặp