Học tiếp sau đại học: khi nào cần và khi nào không

Sau khi ra trường, câu hỏi học tiếp hay đi làm là quyết định lớn — và câu trả lời phụ thuộc vào hướng nghề bạn nhắm tới.

Những hướng mà học lên có giá trị rõ

• Nghiên cứu — gần như bắt buộc.
• Giảng dạy tại trường.
• Một số vị trí chuyên sâu trong bệnh viện.
• Một số vị trí trong doanh nghiệp đòi hỏi chuyên môn sâu.
• Quản lý cấp cao ở một số tổ chức.

Với những hướng này, bằng cấp cao là điều kiện để bước vào, không phải lựa chọn thêm.

Những hướng mà kinh nghiệm quan trọng hơn

• Dược cộng đồng.
• Phần lớn vị trí trong sản xuất.
• Kinh doanh và quản lý cơ sở.
• Nhiều vị trí trong chuỗi cung ứng.

Với những hướng này, vài năm kinh nghiệm thực tế thường có giá trị hơn một tấm bằng cao hơn.

Đi làm trước hay học ngay

Với phần lớn người, đi làm một thời gian trước có lợi:

• Biết mình thực sự thích hướng nào.
• Chọn được chương trình học phù hợp với mục tiêu.
• Có kinh nghiệm để hiểu sâu hơn khi học.
• Có thu nhập và bớt áp lực tài chính.
• Có mạng lưới nghề nghiệp.

Điểm thứ hai quan trọng: nhiều người học lên rồi nhận ra chương trình đó không dẫn tới nơi mình muốn.

Ngoại lệ là những hướng có lộ trình rõ ràng ngay từ đầu, hoặc khi có cơ hội học bổng khó lặp lại.

Những câu nên tự hỏi trước khi quyết định

• Bằng cấp này cần cho vị trí nào cụ thể.
• Tôi có biết ai đang làm vị trí đó không, và họ đi đường nào.
• Chương trình này dạy gì và có phù hợp với mục tiêu không.
• Tôi mất bao nhiêu thời gian và tiền.
• Trong thời gian đó, nếu đi làm thì tôi được gì.
• Có thể vừa làm vừa học không.

Câu thứ hai là câu hiệu quả nhất: nói chuyện với người đang làm công việc bạn muốn cho biết nhiều hơn mọi tài liệu giới thiệu.

Về chi phí cơ hội

Đây là yếu tố hay bị bỏ qua. Học toàn thời gian nghĩa là:

• Không có thu nhập trong thời gian đó.
• Chậm hơn trong việc tích luỹ kinh nghiệm.
• Có thể bỏ lỡ cơ hội nghề nghiệp.

Điều này không có nghĩa là không nên học, mà là cần tính đầy đủ khi cân nhắc.

Vừa làm vừa học

Lựa chọn phổ biến. Ưu điểm:

• Giữ được thu nhập và kinh nghiệm.
• Áp dụng ngay những gì học được.
• Nhìn kiến thức với con mắt của người có thực tế.

Nhược điểm:

• Mất nhiều thời gian hơn.
• Áp lực lớn, dễ ảnh hưởng sức khoẻ.
• Khó dành đủ thời gian cho phần nghiên cứu.

Nếu chọn cách này, hãy trao đổi trước với nơi làm việc về khả năng sắp xếp.

Các hình thức học tiếp khác

Không phải chỉ có bằng cấp chính quy. Những hình thức khác cũng có giá trị:

• Đào tạo chuyên đề ngắn hạn.
• Chứng chỉ chuyên môn theo lĩnh vực.
• Tham gia sinh hoạt khoa học chuyên ngành.
• Học kỹ năng bổ trợ: ngoại ngữ, phân tích dữ liệu, quản lý.

Với nhiều hướng nghề, những hình thức này thực tế hơn và có tác động nhanh hơn.

Về ngoại ngữ

Đây là khoản đầu tư có giá trị với gần như mọi hướng trong ngành:

• Phần lớn tài liệu chuyên môn cập nhật không bằng tiếng Việt.
• Mở ra cơ hội học bổng và hợp tác.
• Cần cho nhiều vị trí trong doanh nghiệp.
• Giúp đọc được nghiên cứu gốc thay vì chỉ đọc tóm tắt.

Điểm cuối là lợi ích chuyên môn trực tiếp, không chỉ là chuyện bằng cấp.

Khi nào không nên học tiếp

• Khi chỉ vì chưa biết làm gì.
• Khi vì áp lực gia đình hoặc so sánh với bạn bè.
• Khi chưa biết bằng đó dùng để làm gì.
• Khi tài chính quá căng và không có kế hoạch rõ.

Điểm đầu tiên rất phổ biến: học tiếp để trì hoãn quyết định thường dẫn tới hai năm sau vẫn ở tình trạng cũ, chỉ mất thêm thời gian.

Chọn chương trình và nơi học

Nếu đã quyết định học tiếp, việc chọn đúng chương trình quan trọng không kém quyết định học.

Những điều nên tìm hiểu:

• Nội dung cụ thể, không chỉ tên chương trình.
• Người hướng dẫn làm về lĩnh vực gì.
• Người học trước ra trường làm ở đâu.
• Yêu cầu về thời gian và cách tổ chức.
• Có cơ hội thực hành hoặc nghiên cứu thật không.

Điểm thứ ba là cách kiểm chứng tốt nhất: nếu người học trước đang làm công việc bạn muốn, đó là dấu hiệu chương trình phù hợp.

Hãy tìm cách nói chuyện trực tiếp với vài người đã học, thay vì chỉ đọc giới thiệu.

Về người hướng dẫn

Với các chương trình có phần nghiên cứu, người hướng dẫn ảnh hưởng rất lớn tới trải nghiệm học:

• Họ có thời gian hướng dẫn không.
• Phong cách làm việc có hợp với bạn không.
• Họ đang làm về đề tài bạn quan tâm không.
• Người học trước nói gì về họ.

Nhiều người chọn chương trình theo danh tiếng trường mà không tìm hiểu người sẽ trực tiếp hướng dẫn mình — và đó thường là yếu tố quyết định hơn.

Học liên tục dù không học lên

Dù chọn hướng nào, việc cập nhật là bắt buộc trong nghề này:

• Đọc cập nhật chuyên môn định kỳ.
• Tham gia sinh hoạt khoa học.
• Tra cứu tử tế mỗi khi gặp vấn đề mới.
• Trao đổi với đồng nghiệp.

Một người không học lên nhưng cập nhật đều thường giỏi hơn người có bằng cao mà dừng học từ lâu.

Tóm lại

Học lên cao cần thiết với nghiên cứu, giảng dạy và một số vị trí chuyên sâu; với nhiều hướng khác thì kinh nghiệm quan trọng hơn. Câu hỏi hiệu quả nhất trước khi quyết định là: bằng này cần cho vị trí nào cụ thể, và người đang làm vị trí đó đã đi đường nào. Và đừng học tiếp chỉ vì chưa biết làm gì.

Câu hỏi thường gặp