Từ sinh viên tới người hành nghề: khoảng cách thật

Ngày đầu đi làm, phần lớn người mới ra trường nhận ra một điều: những gì cần dùng nhiều nhất lại là những gì ít được dạy nhất.

Đây là khoảng cách bình thường giữa đào tạo và thực hành, và biết trước giúp vượt qua nhẹ nhàng hơn.

Những khác biệt hay gặp

Ở trường có thời gian; đi làm thì không. Câu trả lời phải đưa ra trong vài phút, với người đang đợi.

Ở trường câu hỏi rõ ràng; thực tế thì mơ hồ. Người bệnh mô tả triệu chứng không theo sách.

Ở trường có đáp án đúng; thực tế có nhiều phương án chấp nhận được.

Ở trường học về thuốc; đi làm phải làm việc với con người. Lo lắng, hoài nghi, hạn chế về tiền bạc, niềm tin riêng.

Ở trường sai thì mất điểm; đi làm sai thì ảnh hưởng tới người khác.

Những kỹ năng cần rèn ngay

• Giải thích chuyên môn bằng ngôn ngữ đời thường.
• Hỏi đúng câu để lấy được thông tin cần.
• Xử lý khi người đối diện khó chịu hoặc vội.
• Nói "em chưa chắc, để em tra lại" một cách tự nhiên.
• Tra cứu nhanh và đáng tin.
• Từ chối một cách lịch sự khi cần.

Điểm thứ tư là kỹ năng khó nhất với người mới, vì có cảm giác thừa nhận không biết là mất uy tín.

Thực tế ngược lại: người có kinh nghiệm đánh giá cao người biết dừng lại khi không chắc, và lo ngại người luôn có câu trả lời ngay.

Năm đầu tiên nên làm gì

• Quan sát cách người có kinh nghiệm xử lý tình huống.
• Hỏi nhiều, kể cả những câu tưởng đơn giản.
• Ghi lại những tình huống mới gặp và cách xử lý.
• Xây dựng dần một sổ tra cứu riêng.
• Xin phản hồi thay vì chờ được góp ý.
• Đừng cố tỏ ra biết hết.

Điểm thứ ba đặc biệt hữu ích: sau một năm, cuốn sổ đó trở thành tài sản nghề nghiệp của riêng bạn.

Về việc mắc lỗi

Ai cũng mắc lỗi, kể cả người nhiều kinh nghiệm. Vấn đề là phản ứng sau đó.

Điều nên làm:

• Báo ngay khi phát hiện, kể cả khi chưa gây hậu quả.
• Tập trung vào xử lý trước, rút kinh nghiệm sau.
• Tìm hiểu vì sao hệ thống để lọt, không chỉ tự trách.
• Không giấu.

Ở nơi có văn hoá tốt, người báo cáo lỗi được đánh giá cao chứ không bị trách. Nếu bạn làm ở nơi mà báo cáo lỗi bị trừng phạt, đó là dấu hiệu về môi trường làm việc đáng cân nhắc.

Khi thấy điều gì đó không ổn

Đây là tình huống khó với người mới: bạn thấy một đơn thuốc có điểm đáng ngờ, nhưng người kê là người có kinh nghiệm hơn nhiều.

Cách tiếp cận:

• Hỏi thay vì khẳng định: "Cho em hỏi về liều này ạ..."
• Nêu cơ sở cụ thể.
• Hỏi để hiểu, không phải để chứng minh mình đúng.
• Nếu vẫn lo, hỏi người có kinh nghiệm hơn ở chỗ mình.

Đôi khi bạn sẽ sai và học được điều gì đó. Đôi khi bạn đúng và đã ngăn được một sai sót. Cả hai đều đáng.

Chọn nơi làm việc đầu tiên

Với người mới, môi trường quan trọng hơn mức lương:

• Có người hướng dẫn hay không.
• Có được hỏi thoải mái không.
• Có quy trình rõ ràng không.
• Có cơ hội học nhiều mảng không.
• Cách nơi đó xử lý sai sót thế nào.

Một năm đầu ở nơi có người hướng dẫn tốt có giá trị hơn nhiều so với mức lương cao hơn một chút.

Học liên tục

Kiến thức trong ngành thay đổi: thuốc mới, hướng dẫn cập nhật, bằng chứng mới.

Cách duy trì:

• Đọc cập nhật định kỳ thay vì dồn.
• Tham gia sinh hoạt chuyên môn.
• Tra cứu tử tế mỗi khi gặp điều chưa biết.
• Trao đổi với đồng nghiệp.

Điểm thứ ba là cách học hiệu quả nhất: mỗi tình huống chưa biết là một cơ hội học có ngữ cảnh.

Xây dựng quan hệ với đồng nghiệp

Trong ngành này, mạng lưới đồng nghiệp là tài sản nghề nghiệp thật:

• Có người để hỏi khi gặp tình huống chưa biết.
• Biết được cơ hội công việc.
• Học được cách xử lý từ kinh nghiệm người khác.
• Có người hiểu những khó khăn đặc thù của nghề.

Cách xây dựng đơn giản: giữ liên lạc với bạn cùng khoá, tham gia sinh hoạt chuyên môn, và giúp đỡ người khác khi họ hỏi.

Điểm cuối quan trọng: quan hệ nghề nghiệp bền dựa trên việc cho đi trước, không phải nhờ vả khi cần.

Về thu nhập những năm đầu

Đây là thực tế cần nhìn thẳng: thu nhập những năm đầu trong nhiều nhánh không cao.

Vài điều nên cân nhắc:

• Năm đầu nên ưu tiên môi trường học được, vì nó ảnh hưởng tới cả chặng đường sau.
• Thu nhập trong ngành thường tăng theo kinh nghiệm và chuyên môn.
• Các nhánh khác nhau có mức khác nhau đáng kể.
• Nhưng đừng chọn nơi mà điều kiện làm việc ảnh hưởng tới sức khoẻ chỉ vì mức lương.

Về cảm giác chưa đủ giỏi

Gần như ai mới vào nghề cũng trải qua cảm giác này. Vài điều thực tế:

• Nó bình thường và thường giảm dần sau một thời gian.
• Nó không phản ánh đúng năng lực của bạn.
• Người có kinh nghiệm cũng từng như vậy.
• Nói ra với đồng nghiệp thường thấy nhẹ hơn.

Nhưng nếu nó kéo dài và ảnh hưởng tới sức khoẻ, hãy tìm hỗ trợ — đây là điều nên làm chứ không phải dấu hiệu yếu đuối.

Tóm lại

Khoảng cách giữa trường lớp và thực tế nằm chủ yếu ở kỹ năng làm việc với con người và xử lý tình huống mơ hồ. Kỹ năng khó nhất với người mới là nói "em chưa chắc, để em tra lại" — nhưng đó chính là điều người có kinh nghiệm đánh giá cao. Và với năm đầu tiên, môi trường có người hướng dẫn quan trọng hơn mức lương.

Câu hỏi thường gặp